Wat was het ordoliberalisme en hoe verhield het zich tot de Mont Pèlerin Society (MPS)

Inleiding

Ordoliberalisme verwijst naar een Duitse liberale stroming die in de jaren 1930–1950 werd ontwikkeld door de zogeheten Freiburgse school - een interdisciplinair gezelschap van economen en juristen rond Walter Eucken, Franz Böhm en Hans Großmann-Doerth. De kernintuïtie was dat markten alleen vrij én stabiel kunnen functioneren als de staat een heldere, rechtsstatelijke “orde” schept: duidelijke eigendomsrechten, open markten, harde mededingingsregels, monetair stabiliteitsbeleid en begrotingsdiscipline. Deze Ordnungspolitik - orde-scheppend beleid - moest privémacht (kartels, monopolies, corporatistische belangencoalities) in toom houden en evenzeer voorkomen dat de staat zelf de economie gaat dirigeren. Zo positioneerde ordoliberalisme zich nadrukkelijk tussen laissez-faire en dirigisme in.

Intellectueel is het ordoliberalisme daarom tweesporig: economisch draait het om een concurrentieorde (Euckens term) die macht spreidt via concurrentie; juridisch draait het om een constitutioneel raamwerk dat die orde borgt. Dat verklaart de sterke Duitse traditie van robuuste kartel- en mededingingshandhaving na 1945 en de nadruk op centrale-bankonafhankelijkheid en prijsstabiliteit. De ideeën voedden - via figuren als Ludwig Erhard en Alfred Müller-Armack - de Soziale Marktwirtschaft van de Bondsrepubliek: een markteconomie met een sociaal-politiek flankerend beleid, maar zonder micro-planning van productie of prijzen.

Tegelijk legden denkers als Wilhelm Röpke en Alexander Rüstow nadruk op de “morele” en sociologische voorwaarden voor een vrije orde: een vitale civil society, middenklasse-deugden en instituties die “massa-maatschappelijke” ontsporingen dempen. Dat leidde tot een eigen accent binnen het liberalisme: geen laissez-faire, maar een sterke (doch beperkte) staat die de spelregels bewaakt en zo marktmacht en groepsbelangen neutraliseert.

Met dank aan de boeiende lessen filosofie aan de Universiteit Antwerpen (UA). Uiteraard is dit slechts een persoonlijke visie.

Hoe verhield ordoliberalisme zich tot de Mont Pèlerin Society?

De Mont Pèlerin Society (MPS) werd in april 1947 door Friedrich. A. Hayek bij het Meer van Genève opgericht als een internationaal forum voor klassiek-liberale geleerden om de toekomst van vrijheid en markteconomie te bespreken. In dat netwerk waren de ordoliberalen vroeg en zichtbaar aanwezig. Duitse ordoliberalen speelden niet alleen een rol in de Europese heropbouw, maar ook in de denkkollektief-vorming van het naoorlogse liberalisme.

Concreet: Walter Eucken was bij de stichtingsbijeenkomst van 1947 aanwezig en leverde er een bijdrage; in de historiografie geldt hij als de belangrijkste Duitse (in Duitsland woonachtige) deelnemer in dat jaar. Zijn correspondentie met Hayek en Röpke toont dat ordoliberale ideeën - de “concurrentieorde” en een rechtsstatelijke marktkonstitutie - vanaf het begin een spoor in de MPS trokken. Vervolgens stimuleerde Eucken de toelating van meer Duitse deelnemers, wat de vroege personele evolutie van de MPS mee bepaalde.

Ook Röpke en Rüstow waren (vanuit emigratie) nauw betrokken bij de oprichting en vroege jaren van de Society; Röpke werd zelfs MPS-voorzitter (1961–1962). Hun aanwezigheid markeerde de “continentale” liberale stem in de MPS, die afweek van een puur laissez-faire-lijn: ordoliberalen wilden een krachtige mededingingsstaat en waren sceptisch over ongeremde markt-autonomie zonder kartel- en orderegeling. Dat leidde soms tot frictie, onder meer met Ludwig von Mises en in interne kwesties als de zogeheten “Hunold-affaire”, waarna Röpke in 1961 zijn lidmaatschap neerlegde.

Deze spanningen weerspiegelden een breder inhoudelijk verschil dat historici benadrukken: binnen de MPS liepen vanaf het begin twee liberalisme-stijlen naast elkaar. De Anglo-Amerikaanse lijn (Hayek, later Friedman c.s.) drukte op deregulering en marktvrijheid; de ordoliberale lijn (Eucken, Röpke, Rüstow) drukte op rechtsstatelijke ordening, kartelbrekende politiek en het “sociale” flankerende beleid van de sociale markteconomie. Uit transcripts en correspondentie blijkt dat dit verschil bekend en besproken was, zonder dat het de gezamenlijke agenda - het heruitvinden van een moderne, anti-collectivistische liberalisme - verstoorde.

Slotbeschouwing

Ordoliberalisme was geen Duitse variant van laissez-faire, maar een normatief en institutioneel project om vrije markten ordelijk te maken en te houden. Via Eucken, Röpke en Rüstow was het vanaf 1947 verweven met de MPS. Binnen die Society fungeerde het ordoliberale spoor als tegenwicht tegen een al te “negatieve” visie op de staat: geen zelfregulerende markt zonder spelregels, en geen spelregels zonder constitutionele, juridisch verankerde orde. De latere Duitse sociale markteconomie is de bekendste praktische erfenis; binnen de MPS voedde ordoliberalisme decennialang een vruchtbare, soms felle, maar uiteindelijk complementaire liberale pluraliteit.

Bronnen

Walter Eucken und die Freiburger Schule

Viktor J. Vanberg, “The Freiburg School: Walter Eucken and Ordoliberalism.” Walter Eucken Institut Discussion Paper, 2004. (Over oorsprong, kernconcepten Freiburg/ordoliberalisme.)

Walter Eucken Institut, “Ordoliberalism and Ordnungspolitik – A Brief Explanation,” z.j. (Beknopte, gezaghebbende samenvatting van de ordoliberale kernbegrippen.)

Lars P. Feld, “Ordoliberalism and the Social Market Economy,” 2021. (Over de doorwerking richting Erhard/Müller-Armack en beleid.)

 Nils Goldschmidt, “Alfred Müller-Armack and Ludwig Erhard: Social Market Liberalism,” 2004. (Context sociale markteconomie en ordoliberale invloed.)

Hoover Institution, Mont Pèlerin 1947: Transcripts of the Founding Meeting of the Mont Pèlerin Society (Boekpagina/overzicht). (Over aard en deelnemers van de stichtingsbijeenkomst.)

Stefan Kolev, Nils Goldschmidt & Jan-Otmar Hesse, “Walter Eucken’s Role in the Early History of the Mont Pèlerin Society,” 2014. (Primair op briefwisseling; bevestigt Euckens deelname en ordoliberale inbreng in MPS.)

Wikipedia-overzichtsartikelen (gebruik als secundaire verwijzing): “Ordoliberalism”; “Social market economy”; “Mont Pelerin Society”; “Wilhelm Röpke” (voor voorzitterschap/uitstap).