Filosofische beschouwingen

 Inleiding De Wetenschappelijke Revolutie van de zeventiende eeuw staat vaak in het teken van een verschuiving van kwalitatieve, op “oorzaken” gerichte natuurfilosofie naar een kwantitatieve, wiskundige natuurwetenschap. Die verschuiving laat zich scherp zien wanneer we de Atheense scholen rond Plato en Aristoteles vergelijken met de mathematisch-filosofische traditie van Alexandrië (Euclides, Archimedes, Ptolemaeus, later samengebracht door o.a. Pappos van Alexandrië). In wat volgt zet ik eerst het fundamentele filosofische verschil tussen Athene en Alexandrië uiteen, om daarna te laten zien hoe de Alexandrijnse traditie uitmondde in de methodes en ambities van Galileo Galilei en Isaac Newton. Met dank aan de boeiende lessen filosofie aan de Universiteit Antwerpen (UA). Uiteraard is dit slechts een persoonlijke visie. 1) Atheners: kennis als inzicht in vormen en oorzaken Plato situeert ware kennis bij stabiele, begrijpelijke structuren - de Vormen - die via wiskunde en dialectiek...

 Inleiding Newtonianisme, opgevat als een methode (empirisch en wiskundig), een wereldbeeld (orde door wetmatigheden) én een culturele verbeelding (natuur als model voor samenleving), heeft de westerse moderniteit dieper getekend dan bijna welke andere intellectuele stroming ook. Het is méér dan de inhoud van Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica (1687): het is een norm over hoe we weten, wat telt als bewijs, en welke metaforen we gebruiken om onszelf en onze instituties te begrijpen. Een cruciaal kompas is Newtons bekende stelling (uit de Queries van de latere edities van de Opticks): “And if natural Philosophy in all its Parts, by pursuing this Method, shall at length be perfected, the Bounds of moral Philosophy will be also enlarged.” Newton bedoelde daarmee niet dat moraal tot natuurkunde gereduceerd moet worden, maar dat de experimentele-analytische methode die in de natuurfilosofie tot precisie en consensus leidt, de moraalfilosofie - begrip van karakter, deugden, insti...

Inleiding Mark J. Sedgwicks boek uit 2023 is geen pleidooi vóór traditionalisme, maar een koele anatomie van een “schaduwrijk” denkrichtingencomplex dat volgens Sedgwick tegelijk invloedrijker en minder begrepen is dan men denkt. Zijn these is dat traditionalisme geen tijdloze verhandeling is, maar een modern project dat “heilige orde” wil herstellen tegenover de moderniteit. Juist daardoor werkt het als spiegel (het verwoordt herkenbare intuïties over verlies van zingeving) én als schaduw (het kan worden ingezet in illiberale, hiërarchische en soms extreemrechtse politiek).  Met dank aan de boeiende lessen filosofie aan de Universiteit Antwerpen (UA). Uiteraard is dit slechts een persoonlijke visie.  Kernideeën volgens Sedgwick: perennialisme, antimoderniteit en “orde” Sedgwick identificeert drie fundamenten: (1) het perennialisme - het idee van een onderliggende, tijdloze en esoterische “Traditie” onder de historische religies; (2) een declinistisch geschiedbeeld waarin de m...

 Inleiding De betekenis van Jürgen Habermas’ Theorie des kommunikativen Handelns (1981) voor de hedendaagse westerse wereld laat zich samenvatten als een normatieve lens én een diagnostisch instrument. De lens verscherpt wat wij onder “redelijkheid” verstaan; het instrument helpt verklaren waarom moderniteit zowel integrerende kracht als destructieve tendens vertoont. In een tijd van platformkapitalisme, gepolariseerde opinievormen en bestuurlijke wantrouwen, blijkt de inzet van Habermas’ project verrassend actueel: niet méér technocratie of luidere meningen, maar herwaardering van communicatie als bron van sociale rationaliteit. Met dank aan de boeiende lessen filosofie aan de Universiteit Antwerpen (UA). Uiteraard is dit slechts een persoonlijke visie. Theorie des kommunikativen Handelns Habermas’ uitgangspunt is eenvoudig en veeleisend: mensen zijn niet alleen strategische actoren die doel-middelcalculaties maken, maar ook gesprekspartners die hun handelen op onderlinge verstaan...

Inleiding The Human Condition van Hannah Arendt (1958) blijft een nuchter kompas voor de hedendaagse westerse wereld omdat het drie actiesferen - arbeid, werk en handelen - ontleedt, en daarmee zichtbaar maakt waar moderne samenlevingen uit balans zijn geraakt: we verwarren leven in stand houden met wereld bouwen, en wereld bouwen met politiek. Het gevolg is een kleurloos openbaar domein dat tegelijk lawaaierig en machteloos is. Arendt biedt geen nostalgie maar grammatica: een taal om onderscheid te maken, zodat we onze vrijheid praktisch kunnen ordenen. Met dank aan de boeiende lessen filosofie aan de Universiteit Antwerpen (UA). Uiteraard is dit slechts een persoonlijke visie. 1. Vita activa: drie manieren van bezig zijn. Hannah Arendt opent met de vita activa: menselijke activiteit die zich in drie registers voltrekt. Arbeid (van het animal laborans) onderhoudt het biologische leven: cyclisch, noodzakelijk, eindeloos. Werk (van homo faber) schept een relatief duurzame, door mensen...

Inleiding Ordoliberalisme verwijst naar een Duitse liberale stroming die in de jaren 1930–1950 werd ontwikkeld door de zogeheten Freiburgse school - een interdisciplinair gezelschap van economen en juristen rond Walter Eucken, Franz Böhm en Hans Großmann-Doerth. De kernintuïtie was dat markten alleen vrij én stabiel kunnen functioneren als de staat een heldere, rechtsstatelijke “orde” schept: duidelijke eigendomsrechten, open markten, harde mededingingsregels, monetair stabiliteitsbeleid en begrotingsdiscipline. Deze Ordnungspolitik - orde-scheppend beleid - moest privémacht (kartels, monopolies, corporatistische belangencoalities) in toom houden en evenzeer voorkomen dat de staat zelf de economie gaat dirigeren. Zo positioneerde ordoliberalisme zich nadrukkelijk tussen laissez-faire en dirigisme in. Intellectueel is het ordoliberalisme daarom tweesporig: economisch draait het om een concurrentieorde (Euckens term) die macht spreidt via concurrentie; juridisch draait het om een constit...

Inleiding Het woord “liberalisme” dekt in het Nederlands vaak twee (verwante maar niet samenvallende) tradities: een filosofisch/cultureel liberalisme dat uit de Verlichting stamt en de instituties van de democratische rechtsstaat heeft gevormd, en een economisch liberalisme dat de vrije markt centraal stelt. Verwarring ontstaat wanneer men het tweede tot het eerste reduceert, of wanneer men uit het eerste automatisch een ongeremde markt concludeert. Isaiah Berlins Two Concepts of Liberty (1958) biedt een helder begrippenkader om de onderlinge verhouding en spanning te begrijpen. Met dank aan de boeiende lessen filosofie aan de Universiteit Antwerpen (UA). Uiteraard is dit slechts een persoonlijke visie. 1) Filosofisch/cultureel liberalisme: de erfenis van de Verlichting Het Verlichtingsliberalisme vertrekt van een ethiek van autonomie en rede: mensen zijn in beginsel rationele, moreel gelijkwaardige wezens die zelf richting en inhoud mogen geven aan hun leven. Politiek vertaalt zic...